Day la dau de

Số hóa và thực hiện ebook: Hanhdb
Sửa lỗi, trình bày, lồng hình minh họa: 1953snake
Sửa lỗi, trình bày lại, và thay thế danh từ trong sách: Nguyễn Tuấn Linh


Ebook miễn phí tại : www.Sachvui.Com


Toàn bộ danh từ phiên âm ở bản gốc của Nguyễn Văn Khỏa được thay thế
bằng danh từ gốc trong tiếng Pháp.
Có tham khảo nội dung từ sách tái bản năm 2014 của NXB Văn Học liên kết
xuất bản với Công ty Cổ phần Văn hóa Đông A, cùng nhiều nguồn tham
khảo khác.
Ebook này không giống hệt với bất cứ bản sách in nào.


TÁC GIẢ




Tác giả Nguyễn Văn Khỏa (1932-1988) từng nhiều năm công tác tại
bộ môn Văn học phương Tây, Đại học Tổng hợp Hà Nội. Trong cuộc đời
giảng dạy và nghiên cứu văn học của mình, một trong những công trình mà
ông đã dành nhiều tâm sức biên soạn là Thần thoại Hy Lạp. Giáo sư Đỗ Đức
Hiểu từng đánh giá: “Trong khoảng năm mươi năm nữa, sẽ không có ai viết
được quyển Thần thoại Hy Lạp hay như cuốn của anh Nguyễn Văn Khỏa”.
Ngoài Thần thoại Hy Lạp, nhà giáo Nguyễn Văn Khỏa còn có nhiều công
trình uy tín đã xuất bản:
- Anh hùng ca của Hômerơ, NXB Đại học và Trung học chuyên
nghiệp, 1978.
- Từ điển văn học I và II (cùng nhiều tác giả), NXB Khoa học Xã hội,
1983 & 1984.
- Iliát (bút danh Huyền Kỳ), NXB Kim Đồng, 1986.






TÁC PHẨM


Từ bao đời nay, thần thoại Hy Lạp đã trở thành một giá trị vô cùng
quý báu của gia tài văn hóa nhân loại. Những nhân vật, điển tích trong đây
liên tục được tái sinh, hiện diện, truyền nguồn cảm hứng tới khắp mọi nơi từ
triết học, hội họa, điện ảnh cho đến kiến trúc, văn học, thi ca. Cho dù hôm
nay, thời đại của niềm tin và tư duy thần thoại đã lùi vào quá khứ, cung điện
Olympe của các vị thần hẳn đã dời đến một hành tinh nào khác xa xăm, thì
những cái tên như Zeus, Éros, Héraclès... hay Achille vẫn truyền cho loài
người những âm hưởng thánh thần để chinh phục ngày mai.




MỤC LỤC


LỜI GIỚI THIỆU


NGUỒN GỐC CỦA THẾ GIAN VÀ CỦA CÁC VỊ THẦN


CRONOS LẬT ĐỔ OURANOS


THẦN ZEUS
Zeus lật đổ Cronos. Cuộc giao tranh với các Titan (Titanomachie)
Cuộc giao tranh với các Gigantos (Gigantomachie)
Cuộc giao tranh với Typhon


NGUỒN GỐC CỦA LOÀI NGƯỜI. NĂM THỜI ĐẠI


THẦN PROMÉTHÉE VÀ LOÀI NGƯỜI
Pandore - Người đàn bà đầu tiên của thế gian và những tai họa
Zeus giáng xuống trừng phạt loài người
Nạn hồng thủy. Deucalion và Pyrrha. Giống người đá
Zeus trừng phạt Prométhée


GIA HỆ CÁC VỊ THẦN HY LẠP
Thuở khai thiên lập địa
Các Titan kết hôn với các Titanide
Hai anh em Prométhée sáng tạo ra giống người


THẾ GIỚI OLYMPE VÀ MƯỜI HAI VỊ THẦN TỐI CAO
Gia hệ Zeus


POSÉIDON VÀ CÁC THẦN BIỂN
Gia hệ Poséidon và các thần Biển


HADÈS VÀ THẾ GIỚI ÂM PHỦ
Gia hệ Hadès


NỮ THẦN HÉRA

Héra và Io


THẦN APOLLON
Apollon diệt trừ con mãng xà Python và lập đền thờ Delphes
Mối tình của Apollon với tiên nữ Daphné
Apollon trừng trị hai tên khổng lồ con trai của Aloéos
Apollon và các nàng Muses
Apollon lột da tên Marsyas
Apollon trả thù cho Asclépios


NỮ THẦN ARTÉMIS
Artémis trừng phạt Niobé
Artémis biến Actéon thành hươu


NỮ THẦN ATHÉNA
Athéna thắng Poséidon, được cai quản miền đồng bằng Attique
Athéna biến Arachné thành con nhện


THẦN HERMÈS


THẦN ARÈS


NỮ THẦN APHRODITE
Aphrodite ban phúc cho Pygmalion
Aphrodite giáng họa xuống Narcisse
Mối tình của Aphrodite với Adonis


THẦN ÉROS
Cupidon và Psyché


THẦN HÉPHAÏSTOS


NỮ THẦN DÉMÉTER VÀ CON GÁI, PERSÉPHONE
Déméter truyền nghề cho Triptolème
Déméter trừng phạt Érysichthon


THẦN DIONYSOS
Dionysos bị vua Licurgue bạc đãi
Dionysos trừng phạt những kẻ chống đối

Dionysos thoát khỏi tay bọn cướp biển
Dionysos trọng thưởng Icarios
Thần Dionysos và tên vua Midas tham vàng
Dionysos trở thành một vị thần Olympe
Hội Dionysos


THẦN PAN
Những mối tình tuyệt vọng
Pan thi tài với Apollon


MỐI TÌNH CỦA SÉLÉNÉ VỚI ENDYMION


CUỘC PHIÊU LƯU CỦA PHAÉTON


CHUYỆN NHỮNG NÀNG DANAÏDES


NGƯỜI ANH HÙNG PERSÉE
Persée giết ác quỷ Méduse
Persée trừng phạt Atlas
Persée cứu công chúa Andromède
Phinée mưu cướp Andromède
Persée trở về quê hương
Gia hệ người anh hùng Persée


NGƯỜI ANH HÙNG HÉRACLÈS
Nữ thần Héra tìm cách giết chú bé Héraclès.
Mười hai kỳ công của Héraclès
1 - Giết con sư tử ở Némée
2 - Giết con mãng xà Hydre ở Lerne
3 - Bắt sống con lợn rừng Érymanthe
4 - Bắt sống con hươu cái Cérynie
5 - Tiễu trừ đàn ác điểu ở hồ Stymphale
6 - Dọn sạch chuồng bò Augias
7 - Bắt sống con bò mộng ở đảo Crète
8 - Đoạt bầy ngựa cái của Diomède
9 - Đoạt chiếc thắt lưng của Hippolyte - vị nữ hoàng cai quản
những người Amazones
10 - Đoạt đàn bò của Géryon

11 - Bắt sống chó ngao Cerbère
12 - Đoạt những quả táo vàng của chị em Hespérides
Héraclès cưới Dejánire thực hiện lời hứa với vong hồn Méléagre
Héraclès làm nô lệ cho nữ hoàng Omphale
Héraclès đánh phá thành Troie
Héraclès được gia nhập vào hàng ngũ các vị thần của thế giới
Olympe
Con cháu của Héraclès (Héraclides)
Gia hệ người anh hùng Héraclès


HỘI OLYMPIQUES


TRUYỆN VUA SISYPHE PHẢI CHỊU CỰC HÌNH


CHIẾN CÔNG VÀ CÁI CHẾT CỦA DŨNG SĨ
BELLÉROPHON


CHUYỆN VỀ GIA HỆ NGƯỜI ANH HÙNG TANTALE
Tantale khinh thị thánh thần
Pélops sinh cơ lập nghiệp ở đất Hy Lạp
Tội ác và sự thù hằn giữa hai anh em Atrée và Thyeste
Gia hệ người anh hùng Tantale


CHUYỆN HAI CHỊ EM PROCNÉ VÀ PHILOMÈLE BIẾN
THÀNH CHIM


MỐI TÌNH CỦA ZEUS VỚI NÀNG EUROPE


TRUYỆN HAI VỢ CHỒNG CADMOS BIẾN THÀNH RẮN


CHUYỆN ANH EM SINH ĐÔI ZÉTHOS VÀ AMPHION


DÉDALE VÀ ICARE THOÁT KHỎI CUNG ĐIỆN
LABYRINTHE


NGƯỜI ANH HÙNG THÉSÉE
Thésée trên đường tới Athènes.
Thésée ở Athènes
Thésée trừng trị con quái vật Minotaure
Thésée chống lại cuộc tiến công của những nữ chiến sĩ Amazones
Thésée và Pirithoos
Cái chết của Thésée


NGƯỜI ANH HÙNG MÉLÉAGRE


CUỘC GIAO TRANH GIỮA ANH EM DIOSCURES VỚI ANH
EM APHARÉTIDES


NỖI BUỒN CỦA CHÀNG CYPARISSOS


CÁI CHẾT CỦA CHÀNG HYACINTHOS


TRUYỆN VỢ CHỒNG CÉPHALE VÀ PROCRIS


CHUYỆN NGƯỜI DANH CA ORPHÉE
Mối tình chung thủy với nàng Eurydice
Cái chết của Orphée


TRUYỀN THUYẾT VỀ NHỮNG NGƯỜI ARGONAUTES
Jason trở về Iolcos
Sự tích Bộ lông Cừu vàng
Jason chiêu tập các chiến hữu chuẩn bị cho cuộc hành trình
Những ngày ở đảo Lemnos
Chuyện không may xảy ra ở bán đảo Cyzique
Những gì đã xảy ra khi con thuyền Argo dừng lại ở đất Mysie
Cuộc xung đột với người Bébryces ở xứ Bithynie
Trôi dạt vào đất Thrace, những người Argonautes cứu cụ già
Phinée thoát khỏi tai họa của lũ Harpies
Qua Symplégades
Đến đảo Arétiade
Jason đến gặp vua Aiétès
Médée giúp đỡ Jason

Jason đương đầu với những thử thách
Médée giúp Jason đoạt Bộ lông Cừu vàng
Hành trình trở về của những người Argonautes
Jason và Médée giết Pélias
Cái chết của Jason
Bảng gia hệ của Pélias và Jason


TRUYỀN THUYẾT VỀ CUỘC CHIẾN TRANH TROIE
Thành Troie
Nguồn gốc của cuộc Chiến tranh thành Troie
Quả táo của mối bất hòa
Nàng Hélène bị Paris quyến rũ
Quân Hy Lạp tập trung ở cảng Aulis. Đổ bộ lên đất Mysie
Quân Hy Lạp lại tập trung ở Aulis
Tướng Philoctète bị bỏ lại ở dọc đường
Những gì đã xảy ra trong chín năm giao tranh
Mối bất hòa giữa chủ tướng Agamemnon với Achille
Không thể chấm dứt chiến tranh bằng định ước đấu tay đôi
Quân Hy Lạp tấn công. Chiến công của tướng Diomède
Hector từ giã Andromaque trước khi xuất trận
Zeus thực hiện lời hứa với nữ thần Thétis. Quân Troie phản công
thắng lợi
Agamemnon nhận ra lỗi lầm xin Achille xuất trận
Ulysse và Diomède đột nhập vào doanh trại quân Troie trinh sát
Quân Troie tiến công thắng lợi tràn vào doanh trại quân Hy Lạp,
thọc sâu vào khu vực chiến thuyền
Hector giết chết Patrocle
Achille nguôi giận, hòa giải với Agamemnon
Achille xuất trận đánh đuổi quân Troie phải chạy về thành
Achille giết chết Hector
Lão vương Priam đi chuộc xác con
Achille giết chết nữ hoàng Panthésilée
Achille giết chết chủ tướng Memnon cầm đầu đạo quân
Éthiopie
Achille tử trận
Ajax Lớn, con của Télamon, tự tử
Chiến công của Ulysse. Philoctète tham chiến
Thành Troie thất thủ
Những biến cố trong hành trình trở về của quân Hy Lạp
Bảng gia hệ vương triều Troie


CHUYỆN VỀ ODYSSÉE VÀ NGƯỜI CON TRAI,
TÉLÉMAQUE
Hành trình đi tìm cha của Télémaque
Télémaque tới Pylos
Télémaque đến Sparte
Hành trình trở về của Ulysse
Thoát khỏi hang tên khổng lồ Polyphème ăn thịt người
Bị những người khổng lồ Lestrygons tiêu diệt, đoàn thuyền
mười hai chiếc chỉ thoát được có một con thuyền của Ulysse
Cứu đồng đội thoát khỏi kiếp lợn trong tay tiên nữ-phù thủy
Circé
Cuộc hành trình xuống thế giới âm phủ của thần Hadès
Ăn thịt bò của thần Hélios, cả đoàn thủy thủ bị trừng phạt chỉ
riêng mình Ulysse sống sót
Ulysse thoát khỏi sự giam cầm của tiên nữ Calypso
Thần Poséidon gây bão làm đắm bè. Ulysse trôi dạt vào bờ
biển xứ Phéacie
Ulysse gặp công chúa Nausicaa. Công chúa đưa chàng về
thành
Vua Alcinoos tiếp đãi và cho thuyền chở chàng về quê hương
Ulysse trừng trị bọn cầu hôn, đoàn tụ với gia đình
Hai cha con gặp nhau, bày mưu trừng trị bọn cầu hôn
Ulysse gặp Pénélope
Cuộc chiến đấu với bọn cầu hôn
Pénélope nhận ra chồng
Eupithès đòi trả thù, nữ thần Athéna hòa giải


CHUYỆN VỀ AGAMEMNON VÀ NGƯỜI CON TRAI,
ORESTE
Agamemnon bị mưu sát
Oreste báo thù
Oreste thoát khỏi sự trừng phạt của những nữ thần Érinyes
Oreste đoạt tượng nữ thần Artémis ở Tauride
Gia hệ người anh hùng Oreste




LỜI GIỚI THIỆU


Thần thoại Hy Lạp, một di sản văn hóa của nhân dân Hy Lạp, từ lâu
đã trở thành một giá trị phổ biến vô cùng quý báu của gia tài văn hóa nhân
loại. Thật vậy, hiếm có thần thoại của dân tộc nào trên thế giới lại luôn luôn
được tái sinh như thần thoại Hy Lạp, lại luôn luôn có mặt trong đời sống
hàng ngày như thần thoại Hy Lạp. Ngay trong thời cổ đại, thần thoại Hy Lạp
đã “hóa thân” thành thần thoại La Mã. Sự chế biến này của nền văn hóa La
Mã gần với nguyên mẫu như sao chép đến nỗi khoa thần thoại học hầu như
không có sự phân biệt giữa những vị thần Hy Lạp được đổi tên Latinh với
những vị thần Hy Lạp chính cống. Người ta vẫn thường dùng Jupiter
(Latinh) đề chỉ Zeus (Hy Lạp), Vénus để chỉ Aphrodite, Minerve để chỉ
Athéna, Mars để chỉ Ares và ngược lại. Nói như thế không có nghĩa là thần
thoại La Mã chỉ là sự chế biến lại thần thoại Hy Lạp. Thần thoại La Mã cũng
có một số sự tích, truyền thuyết về vị thần này, thần khác mang tính chất
riêng biệt của mình. Nhưng nhìn chung cái vốn thần thoại gọi là đích thực La
Mã ấy không lấy gì làm phong phú, đáng được liệt hạng.
Trong nền văn hóa nhân loại, từ những bức vẽ, bức tượng của các
nghệ sĩ thời cổ đại, thời Phục Hưng, thế kỷ thứ XVII, XVIII, XIX và cả thế
kỷ XX của chúng ta cho đến một tập khảo luận, một vở kịch, một cuốn
truyện... đều đã khai thác đề tài, cốt truyện, nhân vật, sự việc trong thần thoại
Hy Lạp. Trong văn chương, trên báo chí, những thành ngữ, điển tích từ thần
thoại Hy Lạp được sử dụng phổ biến như một thứ tín hiệu quen thuộc
(đương nhiên chúng ta vẫn chưa quen lắm với thứ tín hiệu này), nào Con
ngựa thành Troie, Quả táo bất hòa, Chiếc giường Procuste, rồi Tai vua
Midas, Thói Narcisse, Gã Satyre... Ấy là chưa kể tên các vì sao, chòm sao,
đường phố, rạp hát, công viên, quảng trường, lâu đài, dinh thự, tên hàng hóa,
vũ khí, con tàu vũ trụ... cũng lấy từ thần thoại Hy Lạp.
Đọc những tác phẩm của K. Marx, F. Engels, V.I. Lénine, chúng ta
thường gặp những ẩn dụ, tỉ dụ bằng thần thoại Hy Lạp. Như vậy thần thoại
Hy Lạp không phải là lĩnh vực chuyên môn hẹp của những nhà folklore học,
thần thoại học, văn học phương Tây, mà là lãnh vực kiến thức phổ thông
trong thế giới hiện đại. Thiếu vốn kiến thức phổ thông này là thiếu một
phương tiện để hiểu biết. Tiếp xúc, đối thoại với nền văn hóa phương Tây
mà không có vốn kiến thức phổ thông này thì quả là gặp khó khăn không ít.
Làm sao lúc nào cũng có, cũng mang theo bên người một cuốn từ điển để tra
cứu điển tích này, điển tích khác? Hơn nữa trong việc diễn đạt tư tưởng, một

cách viết, một cách nói, việc biết sử dụng những ám dụ, tỉ dụ từ điển tích
thần thoại càng làm cho tư tưởng mềm mại hơn, uyển chuyển hơn, duyên
dáng hơn, dễ tiếp nhận hơn, nhất là đối với thế giới phương Tây.


***


Thần thoại, tiếng Hy Lạp cổ là Mythologia có nghĩa là một tập hợp,
một tổng thể những chuyện kể dân gian truyền miệng với những nội dung
mà ngày nay chúng ta coi là hoang đường, kỳ ảo, huyền hoặc. Mythologia
được cấu tạo bởi hai từ: mythos và logos. Mythos là truyền thuyết, truyện cổ
tích, ngày nay chúng ta dịch là huyền thoại. Logos là ngôn từ chuyện kể.
Thật ra lúc đầu mythos mang nghĩa là ngôn từ, sau dần mới chuyển thành
truyền thuyết, truyện cổ tích hoặc truyện ngụ ngôn. Còn logos lúc đầu mang
nghĩa là lời nói xấu xa, nịnh hót, lời nói tinh quái, sau dần mới chuyển thành
1
ngôn từ, lời nói chân chính, và cuối cùng mang nghĩa là lời nói của văn xuôi
hoặc là học thuyết, khoa học. Trong ý nghĩa này, logos đối lập với mythos.
Mythos là lời nói của thơ ca, truyền thuyết, truyện cổ tích, nghĩa là lời nói
của ảo tưởng, hoang đường, không duy lý, không đáng tin cậy, lời nói chưa
có trật tự, ổn định, rõ ràng, minh xác. Còn logos là lời nói của lý trí và chân
lý, lời nói của sự ổn định, trật tự, xác thực, đáng tin cậy, lời nói thông minh
2
về bản chất hoặc bản chất sự vật . Quá trình chuyển nghĩa trên đây của
mythos và logos diễn ra trong hoàn cảnh xã hội Hy Lạp từ chế độ công xã thị
tộc chuyển sang chế độ chiếm hữu nô lệ. Với logos, nước Hy Lạp bước vào
thời kỳ triết học.
Mythologia, ngoài nghĩa là một tổng thể những mythos, sau được
mang thêm một nghĩa nữa là khoa thần thoại học. Sự ra đời thuật ngữ
mythologia trên cơ sở kết hợp, gắn liền mythos với logos, biểu lộ một
khuynh hướng muốn kéo mythos lại gần với lý trí, chân lý. Bởi vì bản thân
huyền thoại cũng có những chuyện chứa đựng chân lý, phản ảnh chân lý, có
sự tham gia phần nào của lý trí như là mầm mống của tư duy lý luận. Bởi vì
nếu đối lập một cách tuyệt đối mythos với logos thì vô hình trung đi tới chỗ
phủ nhận toàn bộ vốn liếng kiến thức của tổ tiên. Mythologia ra đời lãnh
nhiệm vụ điều chỉnh lại mối quan hệ đó. Vấn đề là phải trật tự hóa cái vô trật
tự, hỗn độn của huyền thoại, tạo ra một sự hài hòa giữa truyền thống huyền
thoại vốn mơ hồ, trái ngược, mâu thuẫn, tổ chức chúng lại thành từng hệ,
từng khối cho rõ ràng. Trong quá trình ứng tác - biểu diễn, những nghệ nhân
dân gian aède và rhapsode, đã từng làm công việc đó. Và khi nước Hy Lạp
bước vào nền văn minh của chế độ chiếm hữu nô lệ với sự phân công lao

động trí óc và lao động chân tay thì công việc đó chuyển vào tay những
người trí thức, những người ghi chép, biên tập lại những chuyện huyền thoại
mà tiếng Hy Lạp gọi là: mythographe. Như vậy, với logos, người Hy Lạp
không đi đến việc loại trừ, phủ nhận mythos. Họ cảm nhận thấy rằng trong
huyền thoại, có chứa đựng, ẩn giấu một ý nghĩa nào đó. Huyền thoại muốn
nói lên, nhắn nhủ, khuyên bảo, giáo dục, giải thích cho con người một điều
gì đó. Nhà triết học Platon, người đã trục xuất các nhà thơ ra khỏi tác phẩm
Nước Cộng Hòa lý tưởng của mình, - nghĩa là trước hết coi những nghệ nhân
dân gian cùng với gia tài thơ ca huyền thoại mà họ lưu truyền là vô ích, vô
nghĩa - lại cũng là người sử dụng huyền thoại với ý nghĩa ám dụ, tượng trưng
3
để minh chứng cho quan điểm triết học của mình . Thật rõ ràng, một xã hội
muốn tiến bước vào văn minh không thể không khẳng định vai trò của logos,
nói theo danh từ hiện đại là tư duy lý luận. Đảy là một xu thế tất yếu của tiến
trình lịch sử. Nhưng cũng rõ ràng hơn, không phải nền văn minh nhân loại
chỉ là tư duy lý luận, chỉ cần đến tư duy lý luận là đủ.
Căn cứ vào sự khảo chứng nói trên của những nhà Hy-Lạp-học,
chúng ta có thể rút ra một kết luận: Mythologia trước hết là sự xác nhận giá
trị và ý nghĩa của huyền thoại trong đời sống văn hóa của người Hy Lạp.
Đương nhiên, giá trị của huyền thoại như thế nào, đến mức nào, vị trí của nó
trong đời sống tinh thần tư tưởng ra sao, lại là một vấn đề khác, một vấn đề
không phải chỉ đặt ra trong quá trình phát triển của xã hội cổ đại mà còn đặt
ra cả với thời hiện đại của chúng ta, một vấn đề đã từng gây nên - và hiện
nay vẫn đang gây nên - những cuộc tranh luận, bút chiến sôi nổi, và hiện vẫn
đang thu hút tâm trí của nhiều nhà nghiên cứu trên thế giới.


***


Thần thoại, tư duy thần thoại là một hiện tượng mang tính lịch sử - cụ
thể như nhiều hiện tượng khác trong tiến trình lịch sử của nhân loại. Tư duy
thần thoại là sản phẩm (đúng hơn, vừa là nguyên nhân, vừa là hậu quả) của
một trình độ sản xuất hết mức thấp kém, một trình độ hiểu biết và khống chế
những lực lượng tự nhiên hết sức thấp kém của xã hội công xã thị tộc.
Những người nguyên thủy, trong khi giải thích, “khắc phục”, khống chế và
tạo thành các lực lượng của tự nhiên trong tưởng tượng và nhờ trí tưởng
4

tượng , đã di chuyển chủ nghĩa tập thể thô thiển, chặt chẽ, không chia cắt
được của mình vào tự nhiên. Chính sự nhận thức “thiên nhiên và toàn bộ thế
giới” như là một cái gì đó để phổ biến của chủ nghĩa tập thể công xã thị tộc
đã là nguồn gốc của thần thoại. Người nguyên thủy đã di chuyển những quan

hệ công xã thị tộc vào tự nhiên, đồng hóa những quan hệ đó với tự nhiên
trong một cách nhìn, một trí tưởng tượng, khái quát sinh động - nghĩa là
không phải sự khái quát trừu tượng hóa bằng khái niệm mà bằng hình ảnh,
hình tượng. Tự nhiên và toàn bộ thế giới được thần thoại hóa bằng những
hình ảnh, hình tượng con người mang tính nết, tính cách của con người. Đó
là quá trình mà chúng ta thường gọi là sinh động hóa tự nhiên bằng nhân
hình hóa và nhân cách hóa. Quá trình này diễn biến rất phức tạp và lâu dài.
Thần thoại Hy Lạp hình thành trong quãng thời gian lịch sử khá dài.
Đó là một quá trình lịch sử từ thời kỳ nền văn minh Mycènes (2000-1100
TCN) đến những buổi thi biểu diễn, đọc, kể anh hùng ca của Homère trong
những ngày hội Dionysos... Trong quá trình lịch sử khá dài đó, thần thoại Hy
Lạp đã trải qua nhiều giai đoạn. Không kể đến những dấu vết của thần thoại
Ấn, Âu nguyên thủy và thần thoại Crète, thần thoại Hy Lạp cho chúng ta biết
nhiều nhất về nền văn minh Mycènes. Đọc thần thoại Hy Lạp chúng ta ghi
nhận được nhiều chi tiết phù hợp, tương ứng với những dữ kiện khoa học do
khảo cổ học và sử học cung cấp. Những nơi diễn ra những sự kiện quan
trọng trong thần thoại đều là những địa điểm danh tiếng trong nền văn minh
Mycènes: thành Mycènes, quê hương của vị chủ tướng Agamemnon, thành
Tirynthe, quê hương của người anh hùng Héraclès, thành Thèbes có bảy
cổng, quê hương của người anh hùng Oedipe với chiến công thanh trừ con
quái vật Sphinx... Trong anh hùng ca của Homère thường nhắc đến thành
“Mycènes đầy vàng” thì trong thực tế khai quật khảo cổ học ở khu vực này
chưa từng có nơi nào người ta đào được nhiều vàng như ở Mycènes (14 kg,
tính đến trước năm 1952). Thần thoại Hy Lạp đã phát triển từ những cơ sở
huyền thoại thời kỳ mẫu quyền ở vùng Thessalie (Bắc Hy Lạp) sang thời kỳ
phụ quyền với sự quần tụ huyền thoại quanh ngọn núi Olympe, từ những
huyền thoại cổ Titan-Cyclopes sang huyền thoại có tính nghệ thuật: huyền
thoại nhân hình, nhân tính, anh hùng. Trong thời kỳ chế độ công xã thị tộc
tan rã, thần thoại, với tư cách là niềm tin ngây thơ, kết thúc số phận của mình
và chuyển dần sang loại thần thoại triết học tự nhiên. Bước sang chế độ
chiếm hữu nô lệ, với tư cách là những hình thức nghệ thuật, thần thoại đóng
vai trò khá quan trọng trong việc phục vụ hệ tư tưởng của chế độ chiếm hữu
nô lệ (thời kỳ cổ điển), và cuối cùng suy tàn và tiêu vong theo thời cổ đại
(thời kỳ Hy Lạp hóa, đế chế La Mã suy tàn). Sự hình thành thần thoại và
phát triển thần thoại qua các giai đoạn kể trên diễn ra rất phức tạp. Đó là một
quá trình phức hợp, từ chỗ là một hình ảnh, một hạt nhân huyền thoại thô sơ
5
được mở rộng ra, bồi đắp vào, thêm thắt vào , đến chỗ huyền thoại quần tụ
lại thành một hệ (cycle) gắn bó với nhau bằng một sự kiện trung tâm. Vì thế,
chắc chắn rằng những gì mà chúng ta lưu giữ được hiện nay về thần thoại Hy
Lạp chỉ là một phần nhỏ và không phải là thần thoại Hy Lạp ở dạng thái cổ

nhất. Trong quá trình phát triển, những lớp thần thoại cũ nhiều khi chỉ đóng
vai trò tấm áo ngụy trang, một chiếc mặt nạ, để phục vụ cho sức sống của
lớp huyền thoại mới (lớp Pasiphaé, Minotaure trong truyện người anh hùng
Thésée).
Mặc dù bị mai một đi khá nhiều, gia tài huyền thoại Hy Lạp còn lại
với chúng ta ngày nay vẫn là một di sản phong phú của kho tàng văn học
nhân loại. Công lao lưu giữ gia tài thần thoại trước hết thuộc về những nghệ
nhân dân gian aède, rhapsode. Những nghệ nhân dân gian này đã đóng vai
trò sưu tầm và “nhuận sắc”, thậm chí có thể nói tái tạo huyền thoại trong quá
trình biểu diễn... ứng tác lưu động. Nhưng điều may mắn hơn nữa, khi nhà
nước chiếm hữu nô lệ ra đời, với sự ra đời của chữ viết, thần thoại Hy Lạp đã
được ghi chép lại. Thần thoại Hy Lạp được ghi chép lại, nhưng không phải
trong những bản kinh và sự hành lễ thuần túy tôn giáo, điều sẽ làm mất đi
tính chất thế tục, hồn nhiên của thần thoại. Thần thoại Hy Lạp được ghi chép
lại bằng một con đường khác: con đường biểu diễn văn học nghệ thuật. Đây
là một sự tái tạo thần thoại bằng văn học nghệ thuật mà chữ viết chỉ đóng vai
trò đầu tiên là phương tiện cho những người nghệ sĩ diễn đạt cảm xúc của
mình (đối với hoạt động ứng tác, biểu diễn; trong trường hợp không biểu
diễn, chữ viết không cần thiết), và cuối cũng là phương tiện ghi chép, lưu
giữ. Tác phẩm nghệ thuật, dù thuộc loại hình nào, muốn tác động đến công
chúng cũng phải thông qua hoạt động biểu diễn. Công chúng Hy Lạp xưa kia
không ngồi ở nhà đọc anh hùng ca, đọc kịch như chúng ta ngày nay. Ngay
đến môn triết học khô khan, văn nghị luận (hùng biện) cứng rắn, đanh thép ở
Hy Lạp xưa kia người ta cũng giảng và đọc ở quảng trường, ngã tư đường
phố. Giấy và máy in chưa ra đời, việc phổ biến các tác phẩm văn hóa rất khó
khăn. Chí một số ít người có điều kiện mới có thể đọc, “sách” được đọc trên
những tấm da bò hoặc vỏ cây. Vì thế công chúng Hy Lạp xưa kia đi nghe các
nghệ sĩ kể anh hùng ca, nghe đọc thơ, ngâm thơ, xem diễn kịch. Còn đối với
nghệ thuật tạo hình thì chữ viết không có một ý nghĩa gì. Nó không phải là
phương tiện diễn đạt cảm xúc của nhà điêu khắc. Thần thoại Hy Lạp được tái
tạo bằng con đường văn học nghệ thuật, vì thế, như lời K. Marx nói, nó là
“vật liệu của nghệ thuật Hy Lạp”, “kho tàng của nghệ thuật Hy Lạp”, “mảnh
đất nuôi dưỡng nghệ thuật Hy Lạp”. Thần thoại Hy Lạp được văn học hóa,
nghệ thuật hóa. Còn văn học nghệ thuật thì lại nảy sinh ra từ thần thoại, lại từ
cái “mảnh đất nuôi dưỡng” mà cất tiếng ca, cất tiếng hát chào đời, mà lớn lên
và trưởng thành. Văn học nghệ thuật cũng được thần thoại hóa, Nếu như
trước kia trong thời kỳ công xã thị tộc, thần thoại Hy Lạp trong trạng thái
truyền miệng đã là “tự nhiên và các hình thái xã hội được trí tưởng tượng
6
dân gian chế biến đi một cách nghệ thuật - không tự giác” , thì giờ đây lại
được trí tưởng tượng của cá nhân người nghệ sĩ chế biến đi một cách nghệ

thuật - tự giác. Đó là con đường của thần thoại Hy Lạp đi vào nền văn minh
cổ điển Hy Lạp: hay nói cách khác, nói ngược lại, xã hội chiếm hữu nô lệ ở
Hy Lạp - xã hội chiếm hữu nô lệ với cơ chế thành bang (polis) - đã mở
đường, trải thảm đỏ để mời thần thoại Hy Lạp từ thời đại dã man tiến bước
vào nền văn minh cổ điển của mình. Tuy nhiên, nền văn minh cổ điển Hy
Lạp sở dĩ được gọi là văn minh là do ở chỗ trước hết nó khẳng định vai trò
của logos với thành tựu lớn nhất, tiêu biểu nhất của nó, là triết học; đánh dấu
một bước tiến lớn về trình độ tư duy, về khả năng nhận thức khái quát, trừu
tượng của con người bằng lý luận, bằng khái niệm.
Thần thoại Hy Lạp đi vào nền văn minh cổ điển Hy Lạp bằng con
đường văn học nghệ thuật. Những giá trị nhân văn vốn có của nó chẳng
những không bị nhấn chìm trong những nguyên tắc chuẩn mẫu, những giáo
điều của hệ tư tưởng tôn giáo, mà lại còn được con mắt của văn học nghệ
thuật phát hiện ra và nâng cao lên. Điều đó giải thích cho chúng ta rõ vì sao
thần thoại Hy Lạp được đánh giá là giàu tính nhân văn hơn một số thần thoại
khác.
Thần thoại Hy Lạp đã đi vào nền văn minh cổ điển Hy Lạp vào lúc tư
tưởng triết học đã ra đời và phát triển. Ảnh hưởng của tư duy triết học đối
với giới trí thức Hy Lạp là rất lớn. Đây là thời đại của logos. Chính vì lẽ đó
chúng ta hiểu vì sao thần thoại Hy Lạp giàu tính duy lý, giàu tính triết học.
Đọc những vở bi kịch Hy Lạp chúng ta thấy điều đó rất rõ. Những nhà viết
bi kịch Hy Lạp mà chúng ta được biết qua tiểu sử đều là những người có học
thức sâu rộng. Họ là những người có vốn hiểu biết ở trình độ cao nhất có thể
có được ở xã hội Hy Lạp thời đó. Huyền thoại, qua sự tái tạo của họ, sinh
động hẳn lên, giàu ý nghĩa hẳn lên. Kịch của họ viết chặt chẽ, hấp dẫn, cho
đến ngày nay, từ bố cục đến đối thoại đối với chúng ta vẫn là những mẫu
mực, những bài học quý báu. Điều đó cho phép chúng ta rút ra một kết luận:
logos - tư duy lý luận, tư duy khái niệm, và mythos - tư duy cảm tính cụ thể,
tư duy hình tượng, đã được kết hợp thống nhất, hài hòa để tạo nên những sản
phẩm huy hoàng của thời cổ điển.
Trong nghệ thuật tạo hình, vấn đề lại càng rõ ràng hơn nữa. Một sự
hiểu biết về xương cốt, cơ bắp con người để thể hiện được hình dáng, phong
thái của thân thể con người mà quần áo che phủ bên ngoài chỉ để làm nổi bật
lên vẻ đẹp, vẻ khỏe mạnh, uyển chuyển, duyên dáng, hấp dẫn của con người,
một sự hiểu biết như thế chắc chắn không thể là một sự hiểu biết cảm tính mythos. Một sự hiểu biết như thế chỉ có thể là kết quả của tư duy lý luận logos. Tư duy này đã đúc kết, khái quát thành quy luật về sự cân xứng hài
hòa, về tỷ lệ, sự chuyển động trong nghệ thuật tạo hình. Nhà Hy Lạp học
André Bonnard đã có những nhận xét hết sức sâu sắc về nghệ thuật tạo hình

thời kỳ cổ điển. Những nhận xét này cũng đồng thời soi sáng cho chúng ta
về con đường đi độc đáo của thần thoại Hy Lạp.
“... Nghệ thuật Hy Lạp, từ những nguồn gốc của nó cho đến thời kỳ
cổ điển thật ra là một quãng đường rất dài, đầy rẫy những trở ngại khác
nhau. Những trở ngại khó khăn về kỹ thuật, đúng thế, là sự chuyển hóa
(adaptation) của mắt và bàn tay, nhưng cũng còn những trở ngại khác; đó là
những tín ngưỡng và những sự mê tín tin vào ma thuật của thời cổ đại còn
chất đầy trong đầu óc người nghệ sĩ. Nhưng rồi, kết quả như lời
7
Michelangelo nói: '... Con người ta vẽ bằng óc chứ không vẽ bằng tay. Ai
mà không có đầu óc tự do thì thật là xấu hổ...' Chính là trong cuộc đấu tranh
với những trở ngại đó mà nghệ sĩ sáng tạo ra tác phẩm của mình. Mỗi lần
anh ta vượt qua một trong những trở ngại đó là anh ta hoàn thành được một
tác phẩm giá trị (...).
Thân hình người đàn ông và người đàn bà đương nhiên là sự thể hiện
tốt nhất, đúng nhất hình ảnh các vị thần. Trong khi tạo ra các hình tượng như
thế, người nghệ sĩ Hy Lạp đã ban cuộc sống cho những vị thần của nhân dân
mình.
Những nhà điêu khắc tiến lên bằng quan điểm đó. Cũng với quan
điểm đó, các nhà thơ đã tiến xa hơn họ, còn các vị học giả (savants) lại tiến
chậm hơn. Các vị đang nghiên cứu tìm cách diễn đạt một số quy luật của tự
nhiên. Những nhà điêu khắc cũng vậy, trong khi tạo ra các vị thần họ đã giải
thích thế giới.
Vậy thì sự giải thích này là thế nào? Đó là sự giải thích thần thánh
bằng con người. Không có một hình thức nào thể hiện đúng nhất sự thể hiện
của thần thánh, sự hiện diện không trông thấy được và không bàn cãi được
trong thế giới, bằng thân hình của người đàn ông và người đàn bà. Người Hy
8
Lạp đã biết đến những bức tượng của nền văn minh Ai Cập và Assyrie .
Nhưng chưa bao giờ họ nghĩ tới việc diễn đạt thần linh bằng một người đàn
bà đầu bò hay một người đàn ông đầu chó sói (chacal). Huyền thoại có thể
vay mượn ở Ai Cập một số biện pháp ngôn ngữ nào đó, một số truyện kể và
nhân vật nào đó (Thí dụ: Io, con bò cái bị con ruồi trâu châm đốt trong bi
kịch Prométhée bị xiềng của Eschyle). Chiếc đục của nhà điêu khắc từ sớm
đã lảng tránh những hình thù quái đản đó, ngoại trừ đối với những sinh vật
rất gần với những sức mạnh tự nhiên như những Centaure trang trí dưới mái
đền Parthénon thể hiện sự tiến công hung tợn của những người Dã Man.
Thần, đấy là chàng trai này giản dị và trần truồng. Nữ thần, đó là người thiếu
nữ kia ăn mặc đẹp đẽ và có khuôn mặt dễ thương (...).
Và đây là quy tắc (règle): Cái đẹp nhất thì ban cho các vị thần. Còn

gì ở trên thế gian này đẹp hơn vẻ trần truồng của một chàng trai hay vẻ
duyên dáng của một thiếu nữ ăn mặc lượt là? Đó là điều mà con người hiến
9
dâng cho các vị thần, và đó cũng là cách con người nhìn thấy các vị thần...”
Nhà nghệ thuật học Élie Faure gọi nền điêu khắc của thời kỳ cổ điển
10
là nền điêu khắc triết lý (la sculpture philosophique) . Và André Bonnard
trong đoạn phân tích sau đây dường như đã giải thích cho chúng ta ý nghĩa
triết lý đó:
“... Sự dũng cảm hiện lên trên vẻ bình thản của khuôn mặt. Sự bình
thản này nhiều khi bị người ta coi như là một thiếu sót của kỹ thuật, lại là
dấu hiệu của hiện tượng con người đã chế ngự được những dục vọng riêng tư
của mình, là dấu hiệu của sức mạnh tâm hồn, của sự thanh thản hoàn toàn (la
parfaite sérénité) mà xưa kia chỉ các vị thần mới có. Sự thanh thản cổ điển
đáp lại nụ cười cổ xưa. Nụ cười này vốn thể hiện niềm vui ngây thơ được
sống ở cõi đời này, ở một thời đại còn mang trong mình bao nhiêu gánh nặng
của những cuộc đấu tranh và là một thời đại chiến đấu, còn vẻ thanh thản thể
hiện sự chế ngự của lý trí đối với dục vọng, và nó như sự hiến dâng của con
người cho cộng đồng công dân duy nhất của mình.
Nhưng cái thời đạ...