Day la dau de

Hå ChÝ Minh VÜ ®¹i mét con ng−êi

Héi ®ång chØ ®¹o xuÊt b¶n
Chñ tÞch Héi ®ång
TS. NguyÔn ThÕ Kû
Phã Chñ tÞch Héi ®ång
TS. NguyÔn Duy Hïng
Thµnh viªn
TS. NguyÔn An Tiªm
TS. KhuÊt Duy Kim H¶i
NguyÔn Vò Thanh H¶o

Lêi nhµ xuÊt b¶n
Chñ tÞch Hå ChÝ Minh, l·nh tô c¸ch m¹ng vÜ ®¹i vµ
kÝnh yªu cña nh©n d©n ViÖt Nam, ng−êi chiÕn sÜ quèc tÕ
kiÖt xuÊt cña phong trµo céng s¶n vµ c«ng nh©n quèc tÕ
m·i m·i lµ tÊm g−¬ng s¸ng cho c¸c thÕ hÖ ng−êi ViÖt
Nam noi theo vµ b¹n bÌ quèc tÕ, nh©n d©n tiÕn bé trªn
thÕ giíi ng−ìng väng. Cã rÊt nhiÒu nhµ nghiªn cøu, nhµ
v¨n, nhµ th¬, nhµ b¸o, chÝnh kh¸ch vµ ng−êi d©n...
trong n−íc còng nh− trªn thÕ giíi ngîi ca vÒ tµi n¨ng
chÝnh trÞ xuÊt chóng; vÒ ®¹o ®øc cao c¶, trong s¸ng suèt
®êi v× h¹nh phóc cña nh©n d©n lao khæ; t¸c phong, lèi
sèng gi¶n dÞ, hßa ®ång nh−ng cã søc cuèn hót ®Õn kú l¹
cña Ng−êi... Nh−ng cã lÏ bao nhiªu giÊy bót, bao nhiªu
v¨n th¬ hay nhÊt ngîi ca còng vÉn lµ ch−a ®ñ vÒ nh÷ng
cèng hiÕn v« cïng to lín ®èi víi sù nghiÖp gi¶i phãng
cña d©n téc, v× h¹nh phóc cña nh©n d©n vµ tÊm g−¬ng
®¹o ®øc céng s¶n cao c¶, nh©n v¨n, trong s¸ng nh− pha
lª cña ng−êi Anh hïng gi¶i phãng d©n téc, nhµ v¨n hãa
kiÖt xuÊt cña d©n téc vµ nh©n lo¹i trong thÕ kû XX.
Víi niÒm c¶m phôc vµ lßng biÕt ¬n s©u s¾c ®èi víi
Chñ tÞch Hå ChÝ Minh, nhµ sö häc TrÇn V¨n Giµu muèn
gióp chóng ta hiÓu thªm vÒ di s¶n ®¹o ®øc vµ tinh thÇn
phong phó cïng nh÷ng gi¸ trÞ t− t−ëng ®· trë nªn vÜnh
h»ng cña Ng−êi; ®Æc biÖt cã sù liªn hÖ, ®èi chiÕu t×nh
h×nh biÕn chuyÓn m¹nh mÏ cña c¸ch m¹ng v« s¶n, nhÊt
lµ ¶nh h−ëng s©u s¾c cña C¸ch m¹ng Th¸ng M−êi Nga -

5

theo c¸c chiÒu h−íng kh¸c nhau, trªn ph¹m vi thÕ giíi
ngµy nay, ®Ó kh¼ng ®Þnh thªm tÇm vãc nh÷ng tiªn tri,
tiªn l−îng trong t− t−ëng Hå ChÝ Minh.
Lµ c¸n bé tõng gi÷ träng tr¸ch vµ g¾n bã mËt thiÕt víi
phong trµo c¸ch m¹ng ë miÒn Nam, t¸c gi¶ ®· cè g¾ng thÓ
hiÖn mèi quan hÖ ®Æc biÖt B¸c Hå víi miÒn Nam, miÒn
Nam víi B¸c Hå qua nh÷ng trang viÕt c«ng phu, víi mét
t×nh c¶m thiªng liªng: "miÒn Nam lµ m¸u cña m¸u ViÖt
Nam, lµ thÞt cña thÞt ViÖt Nam".
Nh»m gãp phÇn tiÕp tôc ®Èy m¹nh "Häc tËp vµ lµm
theo tÊm g−¬ng ®¹o ®øc Hå ChÝ Minh" do §¶ng ta ph¸t
®éng, Nhµ xuÊt b¶n ChÝnh trÞ quèc gia - Sù thËt xuÊt
b¶n cuèn s¸ch Hå ChÝ Minh - VÜ ®¹i mét con ng−êi
cña Gi¸o s−, Nhµ gi¸o Nh©n d©n, Anh hïng Lao ®éng
TrÇn V¨n Giµu.
Cuèn s¸ch gåm mét sè bµi viÕt cña t¸c gi¶ trong
thêi gian chuÈn bÞ kû niÖm 100 n¨m Ngµy sinh cña Chñ
tÞch Hå ChÝ Minh (n¨m 1990). Hy väng cuèn s¸ch sÏ
®em ®Õn cho ®éc gi¶ mét c¸ch nh×n míi, s©u s¾c vµ ®Çy
®ñ h¬n trong nghiªn cøu vµ nhËn thøc vÒ cuéc ®êi, sù
nghiÖp, t− t−ëng cña Chñ tÞch Hå ChÝ Minh còng nh−
nh÷ng cèng hiÕn v« cïng to lín cña Ng−êi ®èi víi d©n
téc ViÖt Nam vµ nh©n d©n tiÕn bé trªn toµn thÕ giíi.
Xin tr©n träng giíi thiÖu cuèn s¸ch víi b¹n ®äc.
Th¸ng 11 n¨m 2013
Nhµ xuÊt b¶n ChÝnh trÞ quèc gia - sù thËt

6

Ch©n dung cô hå:
MÊy nÐt truyÒn thÇn
NhiÒu ký gi¶, chÝnh kh¸ch, v¨n nh©n n−íc
ngoµi vµ trong n−íc ®ång thanh ca ngîi c¸i trÝ nhí
l¹ lïng cña Cô Hå. Nh−ng, l¹ lïng h¬n, lµ ai ®·
thÊy Cô Hå, ai ®· ®−îc Cô Hå tiÕp chuyÖn dÉu chØ
lµ mét lÇn th«i, dï viÖc Êy ®· x¶y ra l©u l¾m råi,
®Òu nhí diÖn m¹o, d¸ng ®i, giäng nãi, cö chØ cña
Cô, ch−a kÓ t− t−ëng, chÝnh kiÕn.
Cã ph¶i r»ng, bëi v× Cô Hå ®· trë thµnh mét
danh nh©n lín thÕ giíi, nªn nh÷ng ng−êi quen
biÕt Cô hoÆc cã dÞp tiÕp xóc víi Cô, cè ý hay v«
t×nh t« ®iÓm ch©n dung, tÝnh t×nh, phong th¸i Cô
b»ng ãc t−ëng t−îng vµ t×nh c¶m cña m×nh ®Ó tá
lßng kÝnh träng danh nh©n ch¨ng? C¸i ®ã, th−êng
thÊy trong lÞch sö, ng−êi ®êi sau thËm chÝ cßn
x©y nªn nh÷ng huyÒn tho¹i, truyÒn thuyÕt xung
quanh vÜ nh©n. Thêi nay cã kh¸c. V¶ l¹i, Cô Hå cã
nhiÒu b¹n bÌ th©n thiÕt vµ cßn cã c¶ nh÷ng ®Þch
thñ tÇm cì n÷a. VËy mµ, hÇu hÕt, nÕu kh«ng nãi
lµ tÊt c¶, ®Òu chó ý vÒ ch©n dung, tÝnh t×nh,
phong c¸ch cña Cô ë nh÷ng chç trïng nhau vµ
nhËn xÐt cña hä rÊt gièng nhau. VËy th× trong ®ã
ph¶i cã sù thËt kh¸ch quan kh«ng thÓ chèi c·i,

7

trong ®ã h¼n biÓu lé b¶n chÊt cña con ng−êi ®−îc
ph¸c häa, ®−îc nhËn xÐt.
Xem ph¸c häa, ®äc c¶m t−ëng cña ng−êi m×nh
vÒ Cô Hå, chóng ta cã thÓ hái: Kh«ng biÕt cã ph¶i
v× mÊy tr¨m n¨m nay, d©n téc ViÖt Nam míi cã
®−îc mét vÞ anh hïng, mét vÜ nh©n tÇm cì nh−
thÕ nªn ng−êi m×nh dÔ thÊy ë Cô Hå c¸i nÐt ch©n
dung nµo còng ®Ñp, còng hay, còng ®Æc s¾c ®Õn
phi th−êng ch¨ng? "Th¸p M−êi ®Ñp nhÊt b«ng sen,
n−íc Nam ®Ñp nhÊt cã tªn Cô Hå", cßn g× h¬n
n÷a? VËy th× ta h·y nghe c¶ ng−êi n−íc m×nh vµ
ng−êi n−íc ngoµi nãi g×, viÕt g× vÒ ch©n dung, tÝnh
t×nh, phong c¸ch cña Chñ tÞch Hå ChÝ Minh.
T«i ghi chÐp theo thø tù thêi gian. Vµ còng chØ
ghi chÐp l¹i mét sè trong mÊy chôc, mÊy tr¨m b¶n
ph¸c häa ch©n dung cña Cô Hå.
Trong §Æc san Quèc häc HuÕ, sè ra th¸ng 2
n¨m 1971, cã ®¨ng håi øc cña Lª Thanh C¶nh
"D−íi m¸i tr−êng Quèc häc HuÕ", viÕt:
"Khi míi vµo líp nh× tr−êng §«ng Ba, anh C«n
(NguyÔn Sinh Cung) cßn gi÷ lèi ¨n mÆc cña häc
sinh xø NghÖ, ®i guèc gç mòi cao cong lªn, quai
m©y, ®éi nãn tre s¬n, mÆc ¸o nhuém b»ng cñ n©u.
Sau mét thêi gian, anh tiÕp thu ®−îc c¸ch ¨n mÆc
cña häc trß xø HuÕ, mÆc ¸o v¶i dï ®en, c¾t tãc
ng¾n, ®éi nãn 16 vµnh. C«n cóp tãc ng¾n nh− c¸c
b¹n trong líp nh−ng kh«ng ch¶i ng−îc lªn hay
ch¶i tÐm qua bªn mµ th−êng ®Ó m¸i tãc xuèng
tr¸n, c¸c thµy ng−êi Ph¸p khã tÝnh cho ®ã lµ m¸i
tãc b−íng bØnh".

8

¤ng D−¬ng §×nh NghÖ kÓ:
"Cã lÇn cha t«i ®äc s¸ch cña AndreÐ Viollis vÒ
§«ng D−¬ng, trong ®ã cã nãi vÒ NguyÔn ¸i Quèc,
cha t«i biÕt NguyÔn ¸i Quèc lµ trß NguyÔn Sinh
Cung cïng häc mét líp víi cha t«i vµo niªn khãa
1908 - 1909. Trß Cung cã d¸ng cao cao, gÇy gÇy,
tr¸n cao, tÝnh trÇm lÆng hay cã vÎ suy t−, rÊt
gièng chÞ lµ c« Thanh mµ vÒ sau ®ã cha t«i cã
quen biÕt...".
¤ng Lª ThiÖn kÓ l¹i:
"Khi häc líp nhøt Tr−êng tiÓu häc Ph¸p - ViÖt
§«ng Ba, trß Cung lµ mét trong 10 häc sinh giái
nhÊt líp, ®−îc chän ®Ó ®i thi v−ît cÊp. BÊy giê
chóng t«i häc thµy Lª Nguyªn L−¬ng kiªm hiÖu
tr−ëng d¹y Ph¸p v¨n vµ cô Hoµng Th«ng d¹y
H¸n, thµy Chonquet bªn Quèc häc sang d¹y ®Þa
d−. Trß Cung häc c¸c m«n ®Òu kh¸, H¸n v¨n th×
kh«ng ai b× kÞp, nhiÒu bµi luËn ®−îc thµy gi¸o
khen tr−íc líp".
¤ng Lª ThiÖn kÓ tiÕp vÒ lóc Ng−êi häc ë Quèc
häc HuÕ:
"Trß Cung thÝch nhÊt lµ ch¬i trß vËt tay. Trß
Cung giái H¸n v¨n, Ph¸p v¨n. Cã mét lÇn, b¹n
Cung lµm bµi luËn tiÕng Ph¸p b»ng th¬. Trong
giê tr¶ bµi, gi¸o viªn Queignec cÇm bµi cña b¹n
Cung gi¬ lªn, võa c−êi võa nãi: Cung ®· lµm bµi
luËn b»ng th¬, Êy lµ mét häc sinh th«ng minh ®Æc
biÖt thËt! Cung nghØ häc, ®i vµo B×nh ThuËn. B¹n
Cung ®· tá ra lµ mét häc sinh tuÊn tó, rÊt lÔ phÐp
®èi víi thµy, hßa nh· ®èi víi b¹n".

9

Trong s¸ch N¨m nh©n vËt vµ n−íc Ph¸p, t¸c gi¶
Lacouture kÓ chuyÖn Gi¸o s− F. Challaye, mét nhµ
l·nh ®¹o Héi Nh©n quyÒn Ph¸p, cã lÇn ®i mÝttinh
t¹i Salle des hortieulteurs, n¨m 1919, gÆp ë cöa
phßng häp mét thanh niªn ViÖt Nam ®ang ph¸t
truyÒn ®¬n kÞch liÖt lªn ¸n chñ nghÜa thùc d©n;
anh thanh niªn ®ã "m¶nh kh¶nh, vÇng tr¸n mªnh
m«ng, tãc dùng, cö chØ nhanh nhÑn: NguyÔn ¸i
Quèc". Còng s¸ch trªn cã ®o¹n viÕt vÒ NguyÔn ¸i
Quèc ë §¹i héi Tua n¨m 1920 cña §¶ng X· héi
Ph¸p (tõ §¹i héi nµy, §¶ng Céng s¶n Ph¸p ra ®êi):
"VÒ §¹i héi Tours, c¸c b¸o lóc bÊy giê vµ nhiÒu
quyÓn tõ ®iÓn b¸ch khoa sau ®Òu cã ®¨ng nh÷ng
tÊm ¶nh, ë ®ã ng−êi ta thÊy NguyÔn ¸i Quèc trong
bé y phôc d¹ ®en xïng x×nh d−êng nh− thuª ë mét
tiÖm nµo, ¸o s¬ mi cæ ®øng nghiªm trang, kh«ng
r©u, tãc rèi, cïng ngåi víi c¸c chiÕn sÜ §¶ng X· héi
to ng−êi vµ ®Ó r©u, vuèt theo kiÓu g«loa".
Lóc nµy NguyÔn ¸i Quèc cßn ë Pari. T¹i Pari,
cã lÇn NguyÔn ¸i Quèc bÞ ®ßi lªn Bé Thuéc ®Þa:
LÇn Êy hä cã chôp h×nh NguyÔn ¸i Quèc. Bøc ¶nh
nay cßn cÊt ë Së L−u tr÷. ¤ng Lacouture cã ®−îc
xem mµ «ng kh«ng cã thªm th¾t g× vÒ ch©n dung
cña NguyÔn ¸i Quèc, chØ nãi r»ng h«m Êy anh ®éi
mét c¸i mò nhá h¬n ®Çu m×nh, cò mÌm (cã lÏ l¹i
m−în cña anh b¹n nµo còng nªn).
Anh thî Jean Fort ë cïng nhµ víi NguyÔn ¸i
Quèc trong ngâ hÎm Compoint, thuËt r»ng: "Ngâ
hÎm Compoint cã bèn c¨n nhµ: ba c¨n nhµ cho
m−ín ®Ó xe; c¨n thø t−, tÇng trÖt lµ qu¸n cµ phª,

10

trªn g¸c cã hai buång, t«i vµ anh NguyÔn ë trä.
Buång anh NguyÔn võa ®ñ chç kª mét chiÕc
gi−êng s¾t vµ mét c¸i bµn nhá trªn ®ã cã mét chËu
thau, trong chËu thau cã mét p« n−íc röa mÆt.
Khi nµo anh NguyÔn cÇn viÕt th× anh ph¶i ®Ó
chËu thau vµ p« n−íc d−íi gÇm gi−êng. Kh«ng cã
®å ®¹c g× kh¸c".
Ta h·y ®Ó bøc ch©n dung ph¸c häa cña
Lacouture trong c¸i khung mµ J.Fort võa t¶, th×
ta cã mét bøc tranh ®Æc s¾c: bªn c¸i bµn nhá,
c¹nh chiÕc gi−êng s¾t hÑp, bªn d−íi lµ chËu thau,
p« n−íc, mét ng−êi thanh niªn gÇy, vÇng tr¸n
mªnh m«ng, cÆm côi viÕt bµi cho b¸o L'HumanitÐ.
§ã lµ NguyÔn ¸i Quèc ë Pari.
N¨m 1921, t¹i §¹i héi M¸cx©y cña §¶ng Céng
s¶n Ph¸p, ký gi¶ Grassier trªn b¸o L'HumanitÐ cã
vÏ mÊy nÐt ch©n dung cña ®¹i biÓu NguyÔn ¸i Quèc:
"mÆt dµi x−¬ng x−¬ng, m¸i tãc l·ng m¹n" (longue
face, traits creux, mÌche romantique).
Lóc NguyÔn ¸i Quèc ë Pari, chØ cã mét ng−êi
ViÖt Nam ph¸c häa ch©n dung anh NguyÔn.
Ng−êi ®ã lµ thñy thñ tµu bu«n Bïi L©m. §ã lµ vµo
n¨m 1922, Bïi L©m muèn gÆp anh NguyÔn, t×m
®Õn phè Gobelins:
"- Anh t×m ai?
- T«i t×m «ng NguyÔn ¸i Quèc!
- T«i ®©y! Mêi anh vµo!
- §ång chÝ NguyÔn ¸i Quèc t−¬i c−êi th©n mËt,
më réng cöa mêi t«i vµo. §ång chÝ d¸ng ng−êi cao,
dong dáng gÇy trong bé quÇn ¸o d¹ ®en ®· cò, vµ

11

®Æc biÖt ®«i m¾t, ®«i m¾t to s¸ng l¹ lïng Êy. T«i vµo
nhµ, tho¶i m¸i tù nhiªn ngay, kh«ng rôt rÌ n÷a".
Cuèi n¨m 1923, NguyÔn ¸i Quèc tõ Pari sang
M¸txc¬va. Ký gi¶ Man®enstam cña b¸o Ogoniok
®Õn pháng vÊn anh NguyÔn. Man®enstam viÕt:
"Khi anh NguyÔn vµo phßng häp, ng−êi ta thÊy
anh m¶nh kh¶nh, cao cao, mÆc ¸o d¹, d¸ng dÊp
cã c¸i g× lÞch thiÖp; tÕ nhÞ: anh NguyÔn lµ ng−êi
ViÖt Nam duy nhÊt ë Liªn X«".
N¨m 1924, ®ång chÝ R.Fischer, ng−êi §øc gÆp
anh NguyÔn t¹i trô së Quèc tÕ Céng s¶n
M¸txc¬va, kÓ l¹i: "Anh NguyÔn ®Õn. Ng−êi ta thÊy
anh NguyÔn m¶nh kh¶nh, kh«ng s«i næi ho¹t b¸t,
kh«ng lÉm liÖt oai phong nh− anh b¹n c¸ch m¹ng
kh¸c ng−êi ch©u ¸, n−íc Ên §é, tªn lµ Roy.
Nh−ng mµ lËp tøc NguyÔn ®−îc tÊt c¶ chóng t«i
−a thÝch, yªu mÕn. Gi÷a nh÷ng chiÕn sÜ dµy d¹n
ho¹t ®éng c¸ch m¹ng, gi÷a sè c¸c nhµ trÝ thøc
l¾m ®ßi hái lóc bÊy giê, ®ång chÝ NguyÔn ¸i Quèc
®em l¹i mét c¸i g× ®Ñp lßng, lµ gi¶n dÞ mµ ai nÊy
®Òu hoan nghªnh. Gi÷a chóng t«i, anh NguyÔn lµ
ng−êi thùc thµ Ýt nãi. ThËt ra, häc thøc cña anh
réng h¬n, s©u h¬n lµ ng−êi ta t−ëng t−îng".
Tõ n¨m 1925 ®Õn 1934, t«i kh«ng thÊy bµi b¸o
nµo thuËt l¹i hµnh tung cña anh NguyÔn. V× ®ang
c«ng t¸c bÝ mËt nªn anh NguyÔn thay h×nh ®æi
d¹ng nh− thÕ nµo kh«ng ai biÕt. N¨m 1935, ®ång
chÝ Dahlem, ng−êi §øc, gÆp anh NguyÔn ë §¹i héi
Quèc tÕ Céng s¶n lÇn thø VII t¹i M¸txc¬va, 30
n¨m sau, Dahlem viÕt: "ë Quèc tÕ Céng s¶n, t«i

12

gÆp anh NguyÔn chØ mét lÇn th«i. Tuy vËy, t«i vÉn
nhí nh− in h×nh ¶nh ®ång chÝ NguyÔn: th©n m×nh
m¶nh dÎ, ®«i m¾t s¸ng qu¾c, tr¸n réng, mÆt
x−¬ng x−¬ng, cã vÎ kh¾c khæ, c¸i miÖng hay c−êi,
phong th¸i th× ®iÒm tÜnh, nh· nhÆn míi hÊp dÉn
lµm sao!".
Trong s¸ch Cô Hå, ng−êi cha cña qu©n ®éi, §¹i
t−íng Vâ Nguyªn Gi¸p ®· ph¸c häa h×nh ¶nh ®ång
chÝ V−¬ng ë C«n Minh n¨m 1940: "HÌ ë C«n Minh.
Mét h«m anh Phïng ChÝ Kiªn rñ t«i ®i Thóy Hå.
§ång chÝ V−¬ng ®· ®Õn vµ hÑn gÆp ë ®ã. Trªn bê
Thóy Hå, chóng t«i ®ang ®i thñng thØnh d¹o ch¬i
th× gÆp mét ng−êi ®øng tuæi, gÇy, mÆc ©u phôc,
®éi mò phít x¸m. Anh Kiªn ®øng l¹i giíi thiÖu
ng−êi Êy víi t«i: "§ång chÝ V−¬ng". §óng råi! Vµ
t«i biÕt ngay r»ng ®©y lµ ®ång chÝ NguyÔn ¸i
Quèc. NÕu so Ng−êi víi bøc ¶nh ngµy tr−íc t«i ®·
®−îc xem th× tr«ng Ng−êi ë ngoµi linh ho¹t vµ s¾c
s¶o h¬n ë trong ¶nh nhiÒu. Vµ nÕu so víi ngµy nay
th× ngµy Êy, hai m−¬i n¨m tr−íc, B¸c vÉn chØ mét
d¸ng gÇy nh− thÕ, nh−ng ngµy Êy B¸c cßn trÎ vµ
ch−a ®Ó r©u. Khi gÆp B¸c, nay nhí l¹i, t«i kh«ng
thÊy vÎ g× l¹ hoÆc ®Æc biÖt, nh− tr−íc ®©y t«i h»ng
t−ëng t−îng, mµ chØ thÊy, chØ gÆp mét phong c¸ch,
mét c¶m t−ëng trong s¸ng, gi¶n dÞ vµ cho m·i vÒ
sau nµy, trong c«ng t¸c trùc tiÕp víi B¸c, c¸i phong
c¸ch trong s¸ng, gi¶n dÞ ë B¸c, t«i vÉn gi÷ mét
c¶m gi¸c nguyªn nh− ngµy míi gÆp. T«i míi gÆp
®ång chÝ V−¬ng lÇn ®Çu, nh−ng thÊy tõ phót ®Çu
®· gÇn gòi ngay, rÊt gÇn nh− ®· quen tõ l©u".

13

Khi ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai bïng næ th×
Cô Hå trë vÒ ViÖt Nam ho¹t ®éng ë c¨n cø Cao
B»ng vµ ho¹t ®éng d−íi bÝ danh Thu S¬n. Trong
mét chuyÕn ®i c«ng t¸c ë Qu¶ng T©y (Trung
Quèc), Cô bÞ chÝnh quyÒn Quèc d©n §¶ng b¾t giam
cho ®Õn n¨m 1943, Cô míi ra khái tï. Trë vÒ n−íc,
Cô gÆp l¹i mét ®ång chÝ c¬ së. Anh D−¬ng ChÝ NÇn
tr−íc cã lÇn gÆp Cô nh−ng kh«ng biÕt tªn gäi,
kh«ng biÕt chøc vô cña Cô. D−¬ng ChÝ NÇn t¶
"¤ng Cô" khi Êy (n¨m 1943) nh− sau: "¤ng Cô l©u
nay c«ng t¸c ë ®©u mµ kh«ng nh¾n tin vÒ, ai còng
mong ngãng «ng Cô. ¤ng Cô cho biÕt lµ håi n¨m
ngo¸i trªn ®−êng tõ ®©y ®i LiÔu Ch©u, bÞ b¾t; ra
khái tï, vÒ ®©y lu«n. Th¶o nµo «ng Cô gÇy qu¸.
M¾t tròng s©u. VÇng tr¸n y nh− cò, vÉn cao réng.
MÆt «ng Cô vÉn kh«ng cã g× kh¸c tr−íc; ¸nh m¾t
t−¬i c−êi bao trïm lªn mäi ng−êi. Vµ c¶ giäng nãi
n÷a, giäng nãi quen thuéc tõ thuë Êy...".
Vµi nÐt ph¸c th¶o ch©n dung Cô Hå tr−íc C¸ch
m¹ng Th¸ng T¸m 1945 lµ nh− vËy: d¸ng m¶nh
kh¶nh, mÆt x−¬ng x−¬ng, tr¸n mªnh m«ng cao vµ
réng, m¾t chãi s¸ng, ng−êi nhanh nhÑn, phong
c¸ch lÞch thiÖp, gi¶n dÞ.
C¸ch m¹ng Th¸ng T¸m 1945 thµnh c«ng, sè
®ång bµo vµ ng−êi n−íc ngoµi gÆp Cô ngµy cµng
®«ng, kÓ hµng ngµn, hµng v¹n, mµ nh÷ng nÐt ®Æc
t¶ vÒ ch©n dung cña Chñ tÞch Hå ChÝ Minh c¨n
b¶n lµ kh«ng kh¸c tr−íc bao nhiªu, song còng ghi
thªm ®−îc nhiÒu nÐt ®Æc s¾c, do ng−êi quan s¸t
chó ý h¬n, do Cô Hå nhiÒu tuæi h¬n.

14

Mét lÇn, Cô Hå nãi chuyÖn víi ®ång bµo t¹i
Nhµ h¸t lín ë Thñ ®« Hµ Néi. Anh chiÕn sÜ ng−êi
§øc, sÜ quan cña qu©n ®éi c¸ch m¹ng ViÖt Nam,
kÓ l¹i vÒ ngµy h«m ®ã: "BÊy giê (th¸ng 9-1945),
t«i ch−a hiÓu tiÕng ViÖt nhiÒu, nh−ng t«i còng
chen vµo gi÷a ®¸m ng−êi khæng lå ®Ó ®−îc ®øng
gÇn Ng−êi, l¾ng nghe Ng−êi nãi. Ng−êi mÆc bé
ka ki mµu vµng, s¬ mi tr¾ng, cã g−¬ng mÆt x−¬ng
x−¬ng, vÇng tr¸n cao vµ ®«i m¾t s¸ng. Ng−êi nãi
rÊt Êm, chËm r·i, râ rµng! Cô hái mäi ng−êi:
"T«i nãi ®ång bµo nghe cã râ kh«ng?". Vµ tõ ®¸m
®«ng im lÆng bçng vang lªn hai tiÕng "Râ ¹" nh−
sÊm dËy. Ên t−îng cña t«i qua cuéc mÝt tinh nµy
chÝnh lµ g−¬ng mÆt ®Çy vÎ th«ng minh cña
Ng−êi, lµ sù cëi më ch©n thµnh cña Ng−êi ®èi víi
quÇn chóng".
§−îc thÊy B¸c Hå lÇn ®Çu t¹i mét cuéc triÓn
l·m ë Khai TrÝ TiÕn §øc, Hµ Néi, n¨m 1945, nhµ
th¬ Xu©n DiÖu viÕt vÒ Cô nh− sau: "M¾t B¸c s¸ng
l¹ th−êng. Cã thÓ nãi ng−êi nµo tµ väng ë trong
lßng th× kh«ng d¸m nh×n vµo m¾t B¸c. Do m¾t
B¸c s¸ng qu¾c, nªn trong bøc ¶nh NguyÔn N¨ng
An chôp B¸c ®−îc in thµnh b−u ¶nh b¸n phæ biÕn
n¬i n¬i, ng−êi ta tr«ng thÊy trong ®ã m¾t B¸c cã
bèn chÊm s¸ng, ®ång bµo nhiÒu ng−êi truyÒn
nhau m¾t B¸c cã bèn con ng−¬i lµ bëi ®ã. Trong
bøc ¶nh ®Çu tiªn chôp B¸c, B¸c Hå ®¸ng mÕn yªu
v« cïng, vÎ ng−êi trong s¸ng, hiÒn triÕt vµ c¸ch
m¹ng, nhuÇn nhÞ nh− mang truyÒn thèng cña c¸c
bËc sÜ nho, ®«i m¾t võa hiÒn tõ, võa kiªn quyÕt".

15

N¨m c¸ch m¹ng míi thµnh c«ng, ký gi¶ Ph¸p
Lacouture cã lÇn ®−îc yÕt kiÕn Hå Chñ tÞch.
Lacouture ngåi chê ë phßng kh¸ch mµ ch−a thÊy
Cô Chñ tÞch vµo. Bçng mét ng−êi vµo phßng
kh¸ch mµ kh«ng cã d¸ng cña mét «ng Chñ tÞch.
Th×nh l×nh, ký gi¶ nghe nãi: "T«i c¸m ¬n «ng ®Õn
th¨m t«i". Lacouture viÕt: "TiÕng nãi nhÑ nhµng,
giäng nãi khã t¶. Kh«ng cÇn thiÕt ph¶i biÕt cuéc
®êi ®Çy thÇn tho¹i mµ s¸ch b¸o ®· viÕt rÊt nhiÒu
råi, t«i vÉn bÞ th«i miªn bëi nh©n vËt míi vµo
phßng. Tr−íc khi ®Õn ®©y, t«i t−ëng t−îng ®©u
«ng Hå ph¶i cao lín h¬n, l−ng ph¶i khßm h¬n,
t−íng ®i kh«ng b×nh th¶n th− th¸i cho l¾m. T«i
t−ëng t−îng ®©u v× bÞ truy n· lu«n, tï téi m·i, «ng
Hå h¼n ph¶i gi÷ nh÷ng dÊu vÕt ®¾ng cay ®ã trªn
g−¬ng mÆt. Nh−ng kh«ng ph¶i nh− thÕ. C¸i mµ
t«i chó ý tr−íc hÕt lµ c¸i nh×n nãng ch¸y l¹ lïng ë
d−íi lµn ch©n mµy rËm, c¸i tr¸n mªnh m«ng, c¸i
m¸i tãc dùng ®· ng¶ mµu x¸m, g−¬ng mÆt vµ
d¸ng vãc ®Çy nh©n c¸ch".
T¹i §¹i héi V¨n hãa cøu quèc ë Hµ Néi n¨m
1945, nhµ v¨n Vò Ngäc Phan ghi r»ng: "Cô Hå
ng−êi gÇy vµ xanh, nh−ng tiÕng nãi cña Ng−êi th×
sang s¶ng nh− tiÕng chu«ng".
Cßn ký gi¶ Giulapxki, ng−êi Ba Lan th× kÓ
chuyÖn gÆp Cô Hå ë Pari n¨m 1946: "T«i ®−îc
gÆp Hå Chñ tÞch lÇn ®Çu tiªn ®· kh¸ l©u råi. §ã
lµ ®Çu n¨m 1946, ë Pari, khi Ng−êi sang Ph¸p ®Ó
®µm ph¸n hßa b×nh. ¶nh cña B¸c ®−îc in trªn
hÇu hÕt c¸c b¸o. Cho nªn khi Ng−êi b−íc vµo

16

phßng häp, t«i nhËn ra ngay. Cã ®iÒu lµ, trong
thùc tÕ, Ng−êi kh¸c h¼n: vÉn c¸i d¸ng gÇy, nh·
nhÆn víi chßm r©u th−a vµ bé qu©n phôc trang
nh·; nh−ng kh«ng mét bøc ¶nh nµo thu ®−îc c¸i
¸nh s¸ng long lanh cña ®«i m¾t vµ lét næi vÎ ®Ñp
c©n ®èi tuyÖt vêi cña c¸i th©n h×nh ®ã".
Trong kh¸ng chiÕn chèng Ph¸p, Cô Hå ë ViÖt
B¾c. T−íng Lª Träng TÊn t¶ l¹i: "B¸c ®i nhanh
nhÑn, ®«i m¾t B¸c nh×n thÊy nh− B¸c c−êi, giäng
B¸c trÇm, Êm mét c¸ch l¹ th−êng".
H×nh ¶nh Cô Hå ®−îc t¶ ®Ñp nhÊt trong th¬
cña Tè H÷u:
"Giäng cña Ng−êi, kh«ng ph¶i sÊm trªn cao
ThÊm tõng tiÕng, Êm vµo lßng mong −íc
Con nghe B¸c, t−ëng nghe lêi non n−íc
TiÕng ngµy x−a vµ c¶ tiÕng mai sau...
B¸c Hå ®ã, chiÕc ¸o n©u gi¶n dÞ
Mµu quª h−¬ng bÒn bØ ®Ëm ®µ
...
B¸c Hå ®ã, ung dung ch©m löa hót
Tr¸n mªnh m«ng, thanh th¶n mét vïng trêi
Kh«ng g× vui b»ng m¾t B¸c Hå c−êi
Quªn tuæi giµ, t−¬i m·i tuæi ®«i m−¬i!"1.
Hay lµ:
"Nhí «ng Cô m¾t s¸ng ngêi
¸o n©u tói v¶i, ®Ñp t−¬i l¹ th−êng!
Nhí Ng−êi nh÷ng s¸ng tinh s−¬ng
__________

1. Tè H÷u: Th¬ Tè H÷u, Nxb. Kim §ång, tr. 69.

17

Ung dung yªn ngùa trªn ®−êng suèi reo
Nhí ch©n Ng−êi b−íc lªn ®Ìo
Ng−êi ®i, rõng nói tr«ng theo bãng Ng−êi..."1.
T¹i §¹i héi Phô n÷ toµn quèc (n¨m 1950), mét
lÇn Cô ®Õn th¨m chÞ em. ChÞ BÝch ThuËn ghi nhí:
"B¸c ®· ®Õn råi kia. Nh÷ng cÆp m¾t s¸ng kh«ng rêi
nh×n B¸c. N−íc da B¸c r¸m hång r¹ng rì. VÇng
tr¸n réng cña B¸c cßn ®äng lÊm tÊm nh÷ng giät
må h«i: B¸c võa v−ît qua mét chÆng ®−êng xa vÊt
v¶ ®Õn th¨m chóng t«i. B¸c ®©y: bé quÇn ¸o n©u
ch©n chÊt, chßm r©u b¹c ph¬, khu«n mÆt hiÒn tõ,
lu«n lu«n në mét nô c−êi ®é l−îng tr−íc nh÷ng c©u
hái th¨m, nh÷ng lêi chµo cña ®µn ch¸u g¸i".
Ký gi¶ ng−êi ¤xtr©ylia næi tiÕng thÕ giíi,
Burchett viÕt:
"Ên t−îng næi bËt nhÊt lµ, bÊt cø ai lÇn ®Çu
tiªn gÆp Hå Chñ tÞch còng c¶m thÊy trÝ tuÖ tËp
trung ë ®«i m¾t ngêi s¸ng cña Ng−êi vµ lßng nh©n
®¹o, søc hÊp dÉn lµm cho ng−êi ®Õn th¨m thÊy
gÇn gòi ngay víi Ng−êi. Ên t−îng thø hai lµ kh¶
n¨ng cña Ng−êi ®i th¼ng vµo cèt lâi cña vÊn ®Ò
b»ng nh÷ng lêi lÏ ng¾n gän vµ rÊt tróng".
Mét buæi s¸ng n¨m 1960, nhµ th¬ X«viÕt
Ant«nxki, ng−êi dÞch: NhËt ký trong tï, ®Õn gÆp Cô
Hå. Anh nhí nh− in: "®óng 6 giê r−ìi, chóng t«i
®Õn chê Ng−êi. Chóng t«i võa míi b−íc qua
ng−ìng cöa cña phßng kh¸ch th× tõ phÝa c¸nh cöa
®èi diÖn b−íc ra mét ng−êi ®øng tuæi, n−íc da
__________

1. Tè H÷u: Th¬ Tè H÷u, Nxb. Kim §ång, tr. 90.

18

ng¨m ng¨m, vãc ng−êi tÇm th−íc, bËn mét chiÕc ¸o
ka ki mµu s¸ng vµ ch©n ®i ®«i dÐp. Ng−êi niÒm në
mØm c−êi. NÕu nh− ë ®©y t«i dïng ch÷ "®øng tuæi"
Êy chÝnh lµ v× t«i biÕt râ tuæi Hå Chñ tÞch. §óng
h¬n c¶ lµ nªn gäi ®ång chÝ lµ ng−êi kh«ng cã tuæi.
ThËt vËy, m¸i tãc Ng−êi ®· b¹c tr¾ng mµ d¸ng dÊp
m¶nh dÎ, gän gµng cña Hå Chñ tÞch trong mäi c¸ch
®i ®øng, ®iÖu bé vÉn gi÷ ®−îc c¸i g× ®ã cña tuæi
thanh niªn, mét c¸i g× nhanh nhÑn, kháe kho¾n,
vÜnh viÔn vui t−¬i. Chñ tÞch mêi t«i ngåi vµo bµn,
trªn ®ã bµy mét b×nh cµ phª ®Æc vµ hoa qu¶. Ng−êi
rãt cµ phª mét c¸ch nhanh nhÑn, khÐo lÐo... §«i tay
nhÑ nhµng, nhá nh¾n cña Ng−êi ®−a nhanh lªn
chiÕc bµn víi vÎ duyªn d¸ng gÇn nh− phô n÷".
Còng n¨m 1960 ®ã, t¹i Thñ ®« Hµ Néi cã d¹
héi liªn hoan cña thanh niªn. Cô Hå ®Õn dù.
NhiÒu kh¸ch quèc tÕ cã mÆt, trong sè ®ã, ng−êi ta
chó ý ®Õn Cuèc Hag¬, Uû viªn Bé ChÝnh trÞ Ban
ChÊp hµnh Trung −¬ng §¶ng X· héi Thèng nhÊt
§øc. §ång chÝ C.Hag¬ viÕt vÒ Cô Hå trong ®ªm
liªn hoan ®ã nh− sau: "Tèi Êy, Ng−êi mÆc bé bµ ba
lôa, tay ¸o réng phÊt ph¬. Trong ¸nh s¸ng ®ñ
mµu lung linh cña nh÷ng bãng ®Ìn ®iÖn treo trªn
vßm l¸, phong th¸i ung dung, nô c−êi ®«n hËu
cña B¸c cµng hÊp dÉn mét c¸ch l¹ th−êng. Chßm
r©u vµ m¸i tãc b¹c tr¾ng nh− b«ng cña B¸c lóc
nµy dÔ lµm ng−êi ta nghÜ ®Õn mét «ng tiªn trong
truyÖn cæ tÝch".
N¨m 1969, ®ång chÝ Fourniau, häc gi¶ ng−êi
Ph¸p, nguyªn lµ ®¹i diÖn b¸o L'HumanitÐ ë Hµ Néi,

19

mét lÇn n÷a nãi vÒ con ng−êi, vÒ ch©n dung Cô
Hå, mét c¸ch tiÕp cËn víi triÕt lý: "Còng vÉn lµ
con ng−êi t«i ®· ®−îc biÕt c¸ch ®©y mÊy n¨m, con
ng−êi mµ mÆt phi th−êng nh− cho¸n hÕt c¶ gian
phßng, cã thÓ nãi lµ xãa nhßa sù cã mÆt cña nh÷ng
ng−êi kh¸c. Nh−ng sù s¨n sãc, th¸i ®é ©n cÇn hÕt
søc lÞch thiÖp vµ hßa nh· cña Ng−êi ®èi víi kh¸ch
lµm cho ng−êi ta lóng tóng ®«i chót ban ®Çu,
nh−ng sau ®ã l¹i t¹o ra mét bÇu kh«ng khÝ th©n
mËt, tho¶i m¸i ngay. NÐt cña Hå Chñ tÞch tr«ng cã
vÎ rÊt trÎ nÕu nh− kh«ng cã ®«i m¾t s¸ng ngêi vµ
chßm r©u dµi. ë Ng−êi, h×nh hµi nh− thu l¹i ®Õn
møc nhá nhÊt, chØ cßn to¸t ra ý chÝ vµ trÝ tuÖ tuy
®· tho¸t ra khái thÓ x¸c, nh−ng vÉn hoµn toµn
hiÖn thùc".
Mét häa sÜ §«ng ph−¬ng cã thÓ sau khi ®äc
nh÷ng lêi trÝch dÉn t¶n m¹n trªn ®©y, vÏ ra mét
bøc ch©n dung víi nh÷ng nÐt truyÒn thÇn, ch©n
dung cña Chñ tÞch Hå ChÝ Minh.
ë miÒn Nam, cã nghÖ sÜ DiÖp Minh Ch©u, tõ
®Çu cuéc kh¸ng chiÕn chèng Ph¸p, tuy ch−a hÒ
®−îc gÆp Cô Hå mµ ®· b»ng m¸u chÝch tõ bµn tay
cña m×nh, vÏ mét bøc tranh cã mét kh«ng hai: Cô
Hå víi ba thiÕu nhi ViÖt Nam Trung - Nam - B¾c.
ë bøc tranh ®ã, ng−êi ta vÉn thÊy "vÇng tr¸n
mªnh m«ng", "®«i m¾t s¸ng ngêi", "c¸i miÖng t−¬i
c−êi", "g−¬ng mÆt x−¬ng x−¬ng", "chßm r©u hiÒn
tõ". D©n gian gäi nh÷ng ®iÒu Êy lµ t−íng, c¸i
t−íng biÓu hiÖn c¸i t©m, c¶ c¸i chÝ n÷a, cña mét
bËc hiÒn triÕt.

20

Cô hå vµ nh÷ng b−íc ngoÆt
cña lÞch sö ViÖt Nam hiÖn ®¹i
TiÕp theo nh÷ng thêi tiÖm tiÕn th× lÞch sö gÆp
nh÷ng b−íc ngoÆt. Th−êng nhÊt, nh©n tµi xuÊt hiÖn
ë nh÷ng b−íc ngoÆt nµy. Nh©n tµi lµ ng−êi trong
cuéc, nh¹y bÐn víi mäi t×nh huèng, nh×n xa thÊy
réng, gi¶i quyÕt ®óng c¸c vÊn ®Ò mÊu chèt, më
®−êng cho lÞch sö tiÕn tíi. Trong h¬n nöa ®Çu thÕ kû
XX cña lÞch sö ViÖt Nam hiÖn ®¹i, Cô Hå lµ "ng−êi
cña nh÷ng b−íc ngoÆt", lµ nh©n tµi xuÊt chóng, lÇn
nµo còng nh¹y bÐn víi t×nh huèng dï phøc t¹p mÊy;
nh×n xa thÊy réng gi÷a nh÷ng rèi ren, gi¶i quyÕt c¸c
vÊn ®Ò mét c¸ch s¸ng suèt, cho phÐp lÞch sö tiÕn
m¹nh tíi thµnh c«ng cña c¸ch m¹ng vµ kh¸ng
chiÕn. Nh×n l¹i sau n¨m s¸u m−¬i n¨m cuéc ®êi
sãng giã, b·o t¸p cña Cô Hå vµ cña ®Êt n−íc, ng−êi
ta cã thÓ tù hái vËy. NÕu d©n téc kh«ng cã vinh dù
sinh ra ®−îc mét Hå ChÝ Minh, th× lÞch sö hiÖn ®¹i
ViÖt Nam sÏ ra sao, cã ®¹t næi ch¨ng nh÷ng thµnh
tùu mµ ngµy nay chóng ta h¹nh h−ëng? LÏ tÊt yÕu
trong lÞch sö vµ søc s¸ng t¹o cña quÇn chóng, ch¾c
kh«ng ai b¶o lµ bµi trõ vai trß cña c¸ nh©n, cña
thiªn tµi, mµ tr¸i l¹i gãp phÇn c¾t nghÜa nã.
*
*
*

21

§Þnh h−íng cho c¸ch m¹ng lµ vÊn ®Ò träng
®¹i nhÊt håi ®Çu thÕ kû XX. §i ng¶ nµo míi tíi
®Ých? §−êng cøu n−íc lµ ®−êng nµo? Trong khi
c¸c chÝ sÜ lín tuæi ®i t×m ë h−íng §«ng (NhËt)
råi ë h−íng B¾c (Tµu) th× thanh niªn NguyÔn
TÊt Thµnh ®i sang ch©u ¢u (n¨m 1911). T×m
c¸ch ®¸nh ®uæi thùc d©n T©y ph−¬ng mµ ®i vÒ
h−íng T©y. §i ng−îc ch¨ng? Ch−a mét ai ngê
r»ng ®i ng−îc mµ sÏ vÒ xu«i. Kh«ng vµo hang hæ
sao trãc ®−îc hæ? Nh−ng, ë Ph¸p quèc céng hßa,
ë kinh thµnh Pari s«i ®éng nh÷ng t− t−ëng cña
thêi ®¹i, kh«ng ph¶i mçi ai yªu n−íc còng cã thÓ
t×m thÊy ¸nh s¸ng räi ®−êng. Cô T©y Hå (Phan
Béi Ch©u) tiÕng t¨m lõng lÉy, kh«ng ai kh«ng
tin Cô yªu n−íc ch©n thµnh, Cô l¹i chän con
®−êng "û Ph¸p cÇu tiÕn" nghÜa lµ "Ph¸p - ViÖt ®Ò
huÒ", nghÜa lµ mét ngâ côt. Kh¸c víi Phan Chu
Trinh, Phan Béi Ch©u, NguyÔn ¸i Quèc chän
®−êng v¹ch ra bëi §Ö tam Quèc tÕ, ®Æt cuéc c¸ch
m¹ng gi¶i phãng d©n téc ViÖt Nam vµo quü ®¹o
c¸ch m¹ng x· héi chñ nghÜa thÕ giíi. Nh− thÕ
lµ: kh«ng chñ nghÜa quèc gia c¶i trang t− s¶n,
kh«ng chñ nghÜa quèc gia c¸ch m¹ng tiÓu t−
s¶n, mµ chñ nghÜa M¸c - Lªnin, t− t−ëng tiªn
tiÕn nhÊt cña thêi ®¹i. N¨m 1920, lµ mét b−íc
ngoÆt lÞch sö thø nhÊt.
Tr−íc khi sang Ph¸p, anh NguyÔn cã m−êi
n¨m ®Ìn s¸ch, cã H¸n häc vµ Quèc häc ®ñ réng.
Sang ¢u, anh NguyÔn tù häc tiÕng Anh ®ñ ®Ó ®äc
Dickens, tiÕng Ph¸p ®ñ ®Ó ®äc Michelet, viÕt

22

truyÖn ng¾n ®¨ng trªn L'HumanitÐ, vµ viÕt kÞch
b¶n diÔn ë C©u l¹c bé ngo¹i «. Nhê ngo¹i ng÷,
NguyÔn n¾m ®−îc v¨n hãa T©y ph−¬ng, n¾m ®−îc
c¸c trµo l−u chÝnh trÞ thÕ giíi vµ hiÓu thÊu chñ
nghÜa x· héi khoa häc. Anh NguyÔn l¹i lµ ng−êi cã
m−êi n¨m l¨n lén trong giíi lao ®éng tay ch©n
Lu©n §«n vµ Pari, gièng nh− t¹o ra cho t©m hån
m×nh mét tÇn sè nhê ®ã tiÕp thu nhanh tiÕng gäi
vïng lªn cña C¸ch m¹ng Th¸ng M−êi. Trong sè
tÊt c¶ c¸c chÝnh kh¸ch ViÖt Nam ®Çu thÕ kû, duy
chØ cã mét m×nh NguyÔn ¸i Quèc (tøc NguyÔn TÊt
Thµnh tr−íc ®ã, vµ Hå ChÝ Minh sau nµy) héi ®ñ
ba ®iÒu kiÖn trªn ®Ó sím xuÊt hiÖn nh− mét ng«i
sao s¸ng ngay tõ buæi ®Çu.
H·y ®äc l¹i lêi cña Sµo Nam ca tông C¸ch
m¹ng Th¸ng M−êi Nga, s¸nh víi luång giã m¸t
trong lóc trêi oi bøc, víi tia s¸ng trong ®ªm ®en
dµy ®Æc th× biÕt ®−îc c¸i ®Þnh h−íng míi cña
NguyÔn ¸i Quèc lµ hîp thêi, hîp t×nh biÕt mÊy!
Sù khñng ho¶ng ®−êng lèi tõ sau CÇn V−¬ng tõ
®©y ®−îc gi¶i quyÕt tèt ®Ñp.
*
*
*
Cho nªn, b¾t tay vµo viÖc ®µo t¹o c¸n bé, tËp
hîp lùc l−îng, tæ chøc ®oµn thÓ c¸ch m¹ng (n¨m
1925), NguyÔn ¸i Quèc thu ®−îc kÕt qu¶ nhanh
vµ ch¾c. Héi ViÖt Nam C¸ch m¹ng Thanh niªn
cña anh NguyÔn, nÕu kh«ng ph¶i lµ tæ chøc c¸ch
m¹ng sím nhÊt, th× lµ tæ chøc c¸ch m¹ng m¹nh
nhÊt n−íc sau ChiÕn tranh thÕ giíi thø nhÊt.

23

Nh−ng trong lóc anh NguyÔn v¾ng mÆt v× c«ng
t¸c quèc tÕ, th× Thanh niªn chia rÏ: xuÊt hiÖn
hai tæ chøc céng s¶n lµ §«ng D−¬ng Céng s¶n
§¶ng vµ An Nam Céng s¶n §¶ng. §¶ng T©n
ViÖt sau ®ã trë thµnh §«ng D−¬ng Céng s¶n
Liªn ®oµn. ThÕ lµ cuèi n¨m 1929, ®Çu 1930,
trong mét n−íc ViÖt Nam cã tíi ba tæ chøc céng
s¶n, kh«ng ai chÞu ai, chª bai nhau, kÝch b¸c
nhau, tranh giµnh chÝnh thèng, tranh giµnh
quÇn chóng, ngåi chung kh«ng ®−îc, hîp lùc bÊt
thµnh, kÎ ®Þch thùc d©n chùc s½n lîi dông kÏ hë
®Ó l¸ch l−ìi dao vµo hµng ngò c¸ch m¹ng. ChÝnh
trong lóc rèi ren ®ã, NguyÔn ¸i Quèc l¹i xuÊt
hiÖn. Do uy tÝn lµ anh c¶, lµ thµy häc, lµ ®¹i
biÓu Quèc tÕ Céng s¶n, NguyÔn ¸i Quèc hîp
nhÊt dÔ dµng thµnh c«ng hai tæ chøc céng s¶n lµ
§«ng D−¬ng Céng s¶n §¶ng vµ An Nam Céng
s¶n §¶ng thµnh §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam (3-21930); §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam thu nhËn §«ng
D−¬ng Céng s¶n Liªn ®oµn vµo hµng ngò. Vµ tõ
nay, trªn ®Êt n−íc ViÖt Nam chØ cã mét tæ chøc
tiªn phong thèng nhÊt l·nh ®¹o, thèng nhÊt
hµnh ®éng c¸ch m¹ng, kh«ng ®¶ng nµo tranh
®−îc, ®Õ quèc kh«ng tiªu diÖt næi.
ë nhiÒu n−íc ch©u ¸, tr−íc kia vµ c¶ ngµy nay,
lùc l−îng céng s¶n chia rÏ, quÇn chóng hoang
mang, phong trµo ®Êu tranh lµm sao lªn næi, c¸ch
m¹ng lµm sao thµnh c«ng? ThÊy ®ã th× cµng râ
tÇm quan träng lÞch sö cña sù hîp nhÊt th¸ng 2
n¨m 1930. Nãi r»ng hîp nhÊt thµnh c«ng c¨n b¶n

24

do nhu cÇu cña lÞch sö vµ cña phong trµo ®ang lªn.
C¸i ®ã cã thËt, nh−ng nhu cÇu kh¸ch quan cña
phong trµo lµ mét chuyÖn mµ lµm ®−îc lµ mét
chuyÖn kh¸c. NÕu lóc Êy thiÕu mét nh©n vËt cã ®ñ
®øc, ®ñ tµi, cã uy tÝn bao trïm nh− NguyÔn ¸i
Quèc, th× dÔ g× ai nghe ai, chia rÏ kÐo dµi thµnh hè
s©u khã lÊp, th× lµm g× cã c¸ch m¹ng thµnh c«ng?
Nhu cÇu cña lÞch sö th−êng chØ ®−îc thùc hiÖn qua
con ng−êi cã ý thøc vµ cã tµi ba, thiÕu con ng−êi
nh− vËy th× lÞch sö ph¶i tr¶i qua nh÷ng khóc
quanh co, cã khi lïi l¹i ®Ó råi tiÕn lªn ®Çy tr¾c trë.
Nhê NguyÔn ¸i Quèc, lÞch sö hiÖn ®¹i n−íc ta ®ì
ph¶i bÞ nh÷ng trë ng¹i do chÝnh m×nh g©y nªn.
Ta l¹i nhËn diÖn c¸i b−íc ngoÆt lÞch sö mång 3
th¸ng 2 n¨m 1930 ë chç: nã t¹o ra tiÒn ®Ò ®iÒu
kiÖn cho mét cao trµo c¸ch m¹ng réng lín cña
®«ng ®¶o quÇn chóng, cao trµo 1930 - 1931, diÔn
ra tõ thµnh thÞ ®Õn n«ng th«n, tõ B¾c chÝ Nam;
ch−a bao giê cã mét phong trµo c¸ch m¹ng lín
nh− thÕ tõ cuèi thÕ kû tr−íc. Vµ tõ ®©y §¶ng
Céng s¶n lµ lùc l−îng n¾m quyÒn l·nh ®¹o, ngµy
cµng ®−îc ®«ng nh©n d©n tÝn nhiÖm. Nh×n chung
trong c¸c thuéc ®Þa bao la cña Ph¸p, kh«ng cã n¬i
nµo mµ §¶ng Céng s¶n cã uy tÝn ®éc nhÊt v« nhÞ
nh− ë ViÖt Nam.
TiÕp ®ã, §¶ng Céng s¶n §«ng D−¬ng ®· cã
nhiÒu quyÕt ®Þnh míi rÊt quan träng, chuyÓn
h−íng chiÕn l−îc c¶ chiÕn thuËt vµ tæ chøc ®Êu
tranh nh»m nh©n c¬ héi chiÕn tranh ®Õ quèc ®Ó
lµm c¸ch m¹ng gi¶i phãng d©n téc, ®iÒu mµ c¸c

25

nhµ c¸ch m¹ng tiÒn bèi ®· ra søc lµm håi 1914 1918 nh−ng thÊt b¹i. ChuyÓn h−íng chiÕn l−îc ®ã
®−îc quyÕt ®Þnh trong lóc NguyÔn ¸i Quèc bÞ kÑt
ë M¸txc¬va. §¶ng ta chñ tr−¬ng thµnh lËp MÆt
trËn D©n téc thèng nhÊt ph¶n ®Õ §«ng D−¬ng
(thay cho MÆt trËn D©n chñ); ®Æt vÊn ®Ò c¸ch
m¹ng ®iÒn ®Þa ë hµng nhiÖm vô c¨n b¶n thø hai
(tr−íc th× c¸ch m¹ng ph¶n ®Õ vµ c¸ch m¹ng ph¶n
phong ®i song song), rót khÈu hiÖu "Liªn bang
§«ng D−¬ng" (x¸c ®Þnh thªm râ Lµo, Miªn lµ hai
quèc gia d©n téc cã chñ quyÒn), chuyÓn träng t©m
c«ng t¸c tõ thµnh thÞ vÒ n«ng th«n, v.v.. Nh−ng
ph¶i ®Õn khi ®ång chÝ NguyÔn ¸i Quèc vÒ n−íc,
triÖu tËp Héi nghÞ Trung −¬ng lÇn thø t¸m, quyÕt
®Þnh thµnh lËp MÆt trËn ViÖt Minh th× míi thËt
sù t¹o ra mét b−íc ngoÆt ®Çy ®ñ vÒ ®−êng lèi. Tõ
nay, tÊt c¶ c¸c ho¹t ®éng ®Òu nh¾m vµo mét môc
tiªu chÝnh: giµnh ®éc lËp d©n téc; rót khÈu hiÖu
c¸ch m¹ng ®iÒn ®Þa, vµ rót tÊt c¶ nh÷ng g× cã thÓ
g©y trë ng¹i cho sù tËp hîp c¸c lùc l−îng d©n téc.
Kh«ng tæ chøc MÆt trËn d©n téc thèng nhÊt ph¶n
®Õ §«ng D−¬ng mµ lËp ViÖt Nam ®éc lËp §ång
minh (gäi t¾t lµ ViÖt Minh); kh«ng tæ chøc c«ng
héi mµ tæ chøc c«ng nh©n cøu quèc; ®ã kh«ng ph¶i
chØ lµ ®æi tªn; tõ nay c¸c cuéc ®Êu tranh kinh tÕ,
x· héi ®Òu ph¶i tÝnh ®Õn lîi Ých d©n téc tèi cao,
ph¶i ®iÒu chØnh chõng mùc thÕ nµo ®Ó võa bªnh
vùc ®−îc quyÒn lîi giai cÊp cña c«ng n«ng, võa
b¶o ®¶m quyÒn lîi cña t− s¶n d©n téc vµ cña th©n
sÜ, ®Þa chñ yªu n−íc kh«ng ph¶i bÞ thiÖt thßi, ®éng

26

viªn hä gia nhËp hµng ngò gi¶i phãng d©n téc cña
ViÖt Minh. Kh«ng ®Æt nhiÖm vô lËp chÝnh phñ
c«ng n«ng nh− tr−íc, mµ lËp ChÝnh phñ ViÖt Nam
D©n chñ Céng hßa. Còng chñ tr−¬ng quyÕt t©m
®øng vÒ phe §ång minh chèng §øc, Italia, NhËt
vµ chñ tr−¬ng ch¼ng nh÷ng ®Êu tranh chÝnh trÞ
mµ cßn ®Êu tranh vò trang chèng NhËt, Ph¸p, ®i
®Õn gi¶i phãng tõng vïng, khëi nghÜa tõng phÇn
tiÕn tíi tæng khëi nghÜa giµnh chÝnh quyÒn trong
c¶ n−íc.
C¸ch m¹ng sÏ thµnh c«ng d−íi cê hiÖu ViÖt
Minh, ®iÒu ®ã chøng tá r»ng Héi nghÞ Trung −¬ng
lÇn thø t¸m do NguyÔn ¸i Quèc chñ tr×, sù thµnh
lËp ViÖt Minh ®óng lµ mét b−íc ngoÆt lÞch sö.
Cã ng−êi ngÉm nghÜ vÒ con sè 10 "thÇn bÝ":
"ThÇn bÝ: sau 10 n¨m t×m ®−êng cøu n−íc, NguyÔn
¸i Quèc gÆp ®−îc chñ nghÜa Lªnin vµ ®Æt c¸ch
m¹ng ViÖt Nam trong quü ®¹o c¸ch m¹ng thÕ giíi.
Sau 10 n¨m ho¹t ®éng tuyªn truyÒn, huÊn luyÖn, tæ
chøc, NguyÔn ¸i Quèc lËp ®−îc §¶ng Céng s¶n
ViÖt Nam thèng nhÊt. Vµ 10 n¨m sau ®ã, NguyÔn
¸i Quèc lËp MÆt trËn ViÖt Minh, trao cho d©n téc
ngän cê ®á sao vµng. Ba b−íc ngoÆt nèi tiÕp ®−a
c¸ch m¹ng ®Õn thµnh c«ng. Ng−êi ngoµi cuéc cã
thÓ t−ëng chõng...